07-09-2024 Autor posta: pawelmasiak
Taktyka i strategia w procesie sądowym to kluczowe elementy, które decydują o sukcesie lub porażce w sprawie. Choć oba terminy są ze sobą związane, mają różne znaczenia i dotyczą różnych aspektów prowadzenia sprawy. Są przy tym zaniedbywanym zagadnieniem w nauce sztuki prawniczej.
Niegdyś zetknąłem się z opinią, że odkąd istnieje prekluzja w procesie (w mniejszym lub większym zakresie), to zastosowanie jakiejkolwiek taktyki jest niemożliwe. Opinia taka opiera się na założeniu, że taktyka może polegać tylko na zaskoczeniu przeciwnika lub sądu wnioskami dowodowymi bądź twierdzeniami prawnymi na ostatniej rozprawie lub w mowie końcowej. Nic bardziej mylnego. W zasadzie każdy pomysł na prowadzenie sprawy to element taktyki albo strategii. Motywy taktyczne są jednak stosowane zazwyczaj bezwiednie, na bazie intuicji, dotychczasowej rutyny, bez jakiejkolwiek podstawy metodologicznej. A stworzenie teorii w tym zakresie pozwoliłoby na rozpoznawanie schematów (tzw. „pattern recognition” w terminologii szachowej) i wzniesienie swoich umiejętności sądowych na wyższy poziom. Inne jest bowiem „prawo sędziowskie” od „prawa adwokackiego”. Sędzia w sprawie sądowej rozwiązuje kazus niczym profesor na uczelni, na podstawie zaofiarowanych twierdzeń, wniosków, zarzutów i dowodów. Ma to zrobić możliwie jak najbardziej precyzyjnie i sprawiedliwie. Adwokaci natomiast piszą ten kazus. Jeśli są kompetentni, to potrafią obliczyć (tak jak się oblicza warianty w szachach metodą Kotowa), że dany kazus-sprawę przegrają. Muszą więc stosownie do okoliczności przepisać ten kazus (sprawę) na nowo, ofiarowując odmienne wnioski czy dowody. I tu jest miejsce dla taktyki czy strategii.
Radziecki arcymistrz szachowy P. Romanowski tłumaczył różnice pomiędzy strategią a taktyką w ten sposób: „Trzeba rozróżniać konkretne strategiczne i taktyczne pomysły. Strategia – plan w całości. Taktyka – poszczególne operacje, prowadzące do zrealizowania planu. Jeżeli strategię przedstawimy obrazowo jako łańcuch, to taktycznymi pomysłami będą jego ogniwa. Taktyczne pomysły są sposobami wykonania idei strategicznych. Konkretny strategiczny pomysł jest generalnym zadaniem na danym etapie walki. Bazuje on na powstałej pozycyjnej sytuacji, wynika z niej i pozwala w ogólnych zarysach wyznaczyć sposób rozwiązania stojących zadań. Za strategiczny błąd trzeba uważać nieprawidłowe określenie celu, a także ruchy nieprzystające do wymyślonego planu. Taktycznym błędem jest pomyłka w obliczeniach, przeoczenie odpowiedzi przeciwnika, wszystko to, co utrudnia lub uniemożliwia wykonanie konkretnego strategicznego pomysłu” (P. Romanowski, „Gra środkowa. Część I. Plan”, s. 12).
W związku z tym, najbardziej rozpoznawalne motywy taktyczne w szachach to np. usunięcie obrońcy; odciągnięcie; zaciągnięcie; widły; związanie; atak z odsłony itd. Znane powiedzenie mówi, że „szachy to 99% taktyka”. Oczywiście jest ono przesadą, ale wyraża ono przekonanie, że początkujący szachiści powinni się skupić na rozwiązywaniu zadań taktycznych celem poprawienia sprawności liczenia wariantów oraz rozpoznawania ww. motywów w ułamku sekundy, bez konieczności obliczania wszelkich możliwości. Podstawy strategii szachowej początkujący również muszą znać, w szczególności takie motywy jak np. kontrola centrum, rozwój figur czy przewaga przestrzeni. Na średnim poziomie należy już jednak rozumieć takie motywy jak bezpieczeństwo króla; para gońców; słabe pola i pionki; słaba struktura pionów; wolny pionek; kontrolowanie otwartych kolumn lub diagonali.
Bezrefleksyjne podejście do sprawy sądowej skutkuje stwierdzeniami, że „prawo to w 99% znajomość przepisów, komentarzy i orzecznictwa”. A to przecież nawet nie jest taktyka. To, podtrzymując dotychczasowe analogie, jedynie znajomość zasad poruszania się figur. Motywami taktycznymi w sprawach sądowych będzie np. wybór jurysdykcji; wybór wniosków dowodowych (z uwzględnieniem ich adekwatności, bo nie sztuką jest przedstawianie w każdej sprawie prywatnej opinii biegłego, narażając klienta na koszty); kolejność wniosków dowodowych; sposób przesłuchiwania świadków i stron; sposób prezentowania argumentacji prawnej lub orzecznictwa Sądu Najwyższego (czyli dylemat: w piśmie procesowym? ustnie na rozprawie? w formie załącznika do protokołu rozprawy?) itd. Motywami strategicznymi mogą być decyzje typu: wybór podstawy prawnej roszczenia (np. rękojmia czy nienależyte wykonanie umowy); decyzja co do sposobu uregulowania własności nieruchomości (dział spadku vs zasiedzenie); decyzja co do przyznania się do ew. przyznania się do winy i dobrowolnego poddania się karze (celem jej obniżenia) albo walka o uniewinnienie (ze świadomością współczynnika procentowego uniewinnień w danego typu sprawach); decyzja co do negocjacji ugodowych lub mediacji; decyzja co do ewentualnej sądowej walki o dzieci (przy braku porozumienia) z uwzględnieniem problemów z de facto fikcyjnością egzekucji kontaktów czy z tzw. syndromem Gardnera (syndrom alienacji rodzicielskiej). Wybór planu strategicznego musi poprzedzać precyzyjne obliczenie wariantów z uwzględnieniem szeregu zmiennych. Bezmyślne rozpoczynanie przez prawnika procesu bez rozważenia strategicznych konsekwencji prawnych i życiowych, to niestety chciwość lub niekompetencja.
Podobnie jak w szachach, gdzie każda partia wymaga innego podejścia i analizy, w procesie sądowym nie istnieje uniwersalna metoda prowadzenia sprawy. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny, analizy dostępnych dowodów i twierdzeń oraz elastycznego dostosowywania strategii i taktyki do bieżącej sytuacji. Istnieje jednak potrzeba opracowania kompleksowej teorii taktyki i strategii w sprawach sądowych, celem pogłębienia rozumienia prawa i zwiększenia skuteczności profesjonalnego pełnomocnika. Jak widać, pomocne ku temu mogą być analogie ze świata szachów lub także teorii wojen, o czym zamierzam jeszcze pisać na niniejszym blogu.