Czy umowa kredytu CHF bez niedozwolonych klauzul może nadal obowiązywać?

W ostatnich latach coraz częściej pojawia się pytanie, co się dzieje z umową, gdy jej postanowienia zostaną uznane za niedozwolone. Czy po ich usunięciu umowa wciąż może obowiązywać? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta i zależy od kilku czynników, które w szczególności wynikają z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) oraz polskiego Sądu Najwyższego.

 

Według TSUE, ocenę tego, czy umowa może funkcjonować po usunięciu nieuczciwych klauzul, należy przeprowadzać zgodnie z przepisami prawa krajowego, ale z uwzględnieniem zasad prawa unijnego (m.in. wyr. TSUE z dnia 26 stycznia 2017 r., C-421/14, Banco Primus; wyr. TSUE z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai; wyr. TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak). W tej kwestii pojawia się pytanie, czy sąd może wypełniać luki w umowie po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych?

 

Czy Sąd może „uzupełnić” umowę?

   

Sądy nie mają prawa uzupełniać powstałych luk po usunięciu klauzul niedozwolonych, np. poprzez wprowadzenie nowych postanowień, które byłyby bardziej sprawiedliwe. Zarówno Sąd Najwyższy, jak i TSUE wskazują, że sądy nie mogą zastępować abuzywnych klauzul innymi, które odpowiadałyby zasadom słuszności. To wyraźnie wynika z orzecznictwa (wyroki SN: z 29 września 2021 r., sygn. I NSNc 333/21; z 1 września 2021 r., I NSNc 338/21; oraz wyroki TSUE: z 14 czerwca 2012 r.,C-618/10, Banco Espanol de Crédito SA v. Joaquín Calderón Camina; z 30 maja 2013 r., C-488/11, Dirk Frederik Asbeek Brusse, Katarina de Man Garabito v. Jahani BV; z 21 kwietnia 2016 r., C-377/14, Ernst Georg Radlinger, Helena Radlingerová v. Finway a.s.). Zasada ta jest zgodna z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG, która nakłada na państwa członkowskie obowiązek ochrony konsumentów przed nieuczciwymi warunkami w umowach. Z tego wynika, że „sądowe” uzupełnianie umów naruszałoby cel dyrektywy, bo mogłoby prowadzić do sytuacji, w której przedsiębiorca nadal korzystałby z naruszeń, nawet po ich formalnym usunięciu.

 

Co z uzupełnianiem przepisami dyspozytywnymi?

 

W orzecznictwie TSUE poruszono kwestię, czy po wyeliminowaniu niedozwolonych zapisów w umowie, można je zastąpić przepisami dyspozytywnymi. Ostatecznie uznano, że jest to możliwe, ale tylko w wyjątkowych sytuacjach – gdyby unieważnienie umowy mogło zaszkodzić konsumentowi. Głównym celem Dyrektywy 93/13/EWG jest bowiem przywrócenie równowagi między stronami (wyr. TSUE z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai).

 

W piśmiennictwie wskazuje się (komentarz do art. 385(1) KC T. II red. Gutowski), że z metodologii opracowanej przez TSUE muszą wystąpić łącznie trzy przesłanki, aby można było w opisanej sytuacji uzupełnić lukę przepisem dyspozytywnym:

 

1) bez postanowienia niedozwolonego umowa nie może wiązać stron;

2) unieważnienie umowy skutkowałoby pokrzywdzeniem konsumenta;

3) istnieje odpowiedni przepis, którym by można było uzupełnić powstałą lukę (wyr. TSUE z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 80–85; wyr. TSUE z dnia 21 stycznia 2015 r., C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13 Unicaja Banco i Caixabank, pkt 33; post. TSUE z dnia 11 czerwca 2015, C-602/13, Banco Bilbao Vizcaya Argentaria, pkt 38; wyr. TSUE z dnia 7 sierpnia 2018 r., C-96/16 i C-94/17, Banco Santander, pkt 74; wyr. TSUE z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 60–61; wyr. TSUE z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 54–55; wyr. TSUE z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria, Bankia, pkt 56–58).

   

Kwestię niekorzystnych skutków dla konsumenta pozostawiono ocenie Sądu w danej sprawie (wyr. TSUE z 26.3.2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria, Bankia, pkt 61) przy czym Sąd powinien wziąć pod uwagę stanowisko i wolę konsumenta (wyr. TSUE z 3.10.2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 56). Sąd nie jest bowiem władny uznać upadek umowy za niekorzystny dla konsumenta, jeśli ten wszczyna proces ukierunkowany na podważenie ważności zawartej umowy (wyr. TSUE z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, ECLI:EU:C:2019:207, pkt 24 i 55; wyr. TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 55). Za typową okoliczność, którą TSUE uznał za niekorzystną dla konsumenta w razie unieważnienia umowy, jest ewentualna natychmiastowa wymagalność pozostałej, niespłaconej kwoty kredytu w przypadku, kiedy kredyt nie został jeszcze nadpłacony (wyr. TSUE z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 84).

 

Jeśli chodzi o odpowiedni przepis dyspozytywny, to musi być to konkretne rozwiązanie, a nie przepis odwołujący się do ogólnych zasad, jak np. art. 56 k.c. W przypadku umów frankowych, przepisem tym nie może być również art. 358 par. 2 k.c., który nie obowiązywał w momencie zawierania większości tych umów.

 

Stanowisko Sądu Najwyższego

 

Sąd Najwyższy zgadza się z TSUE, że uzupełnianie umów przepisami dyspozytywnymi powinno być wyjątkiem, mającym na celu ochronę konsumenta przed niekorzystnymi skutkami unieważnienia umowy (wyr. SN z dnia 8 września 2022 r., sygn. II CSKP 1094/22). Sąd wskazuje, że aby można było zastąpić abuzywne postanowienia, muszą być spełnione trzy warunki:

1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, z tym, że wola stron umowy nie ma znaczenia;

2) po drugie, całkowity upadek umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta oraz zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola w tym przedmiocie konsumenta;

3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który mógłby zastąpić wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy z korzyścią dla konsumenta.

Sąd Najwyższy w swym orzecznictwie wyprowadza takie same wnioski jak to zostało opisane w powyższych judykatach TSUE. SN wskazuje bowiem, że uzupełnianie umów przepisem dyspozytywnym na gruncie obowiązującego prawa powinien być to wyjątek, służący wyłącznie interesowi konsumenta, w celu uchronienia go przed szczególnie niekorzystnymi skutkami mogącymi wynikać z tego, że umowa, po usunięciu z niej postanowień niedozwolonych, nie mogłaby dalej obowiązywać (wyr. SN z dnia 8 września 2022 r., sygn. II CSKP 1094/22). Natomiast m.in. w wyrokach: z dnia 18 kwietnia 2023 r., sygn. II CSKP 1511/22; z dnia 13 października 2023 r., sygn. I CSK 3281/23; z dnia 29 września 2023 r., sygn. I CSK 6813/22 ; z dnia 7 września 2023 r., sygn. I CSK 6332/22; z dnia 12 kwietnia 2023 r., sygn. II CSKP 1531/22 wskazał, że musi zaistnieć koniunkcja przesłanek celem zastąpienia postanowień niedozwolonych:

1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, z tym, że wola stron umowy nie ma znaczenia;

2) po drugie, całkowity upadek umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta oraz zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola w tym przedmiocie konsumenta;

3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, który mógłby zastąpić wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy z korzyścią dla konsumenta.

 

Jeśli te warunki nie są spełnione, umowa jest nieważna, chyba że konsument zgodzi się na utrzymanie niedozwolonego postanowienia.

 

Podsumowując, sądowe uzupełnianie luk po usunięciu niedozwolonych postanowień umownych nie jest dopuszczalne. Teoretycznie istnieje możliwość zastąpienia takich postanowień przepisem dyspozytywnym, ale tylko wtedy, gdy bez nich umowa nie mogłaby dalej obowiązywać, a jej unieważnienie wiązałoby się z poważnymi konsekwencjami dla konsumenta. Takie rozwiązanie ma na celu przede wszystkim ochronę konsumenta, jednak stosuje się je wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach, przy spełnieniu ściśle określonych przesłanek.