Charakter wadliwości czynności prawnej w kredytach CHF

W ostatnich latach problematyka klauzul niedozwolonych w umowach konsumenckich stanowi jeden z kluczowych tematów w debacie prawniczej. W kontekście ochrony konsumentów, szczególną uwagę przyciąga tzw. sankcja bezskuteczności zawieszonej, której charakter i konsekwencje były przedmiotem licznych orzeczeń Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) wprowadziła nowe spojrzenie na ten temat, podkreślając, że sankcja ta stanowi specyficzne narzędzie ochrony interesów konsumenta. Jakie są główne założenia tej instytucji i w jaki sposób różni się ona od tradycyjnych form nieważności umów?

 

Sankcja bezskuteczności zawieszonej. Dominujące stanowisko wyrażone w przedmiotowej uchwale Sądu Najwyższego mówi, iż skutkiem klauzul niedozwolonych dla czynności prawnej jest sankcja bezskuteczności zawieszonej. Umowa jest od początku (ab initio), z mocy samego prawa (ex lege), dotknięta bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może ją jednak konwalidować ze skutkiem wstecznym (ex tunc):

 

Niewątpliwie stwierdzenie, że klauzula abuzywna nie wywołuje skutków od początku (ab initio) i z mocy samego prawa (ipso iure), co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu na podstawie poczynionych w postępowaniu ustaleń faktycznych, odpowiada cechom sankcji tzw. nieważności bezwzględnej (co do tych cech por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 63 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2002 r., IV CKN 827/00, niepubl., z dnia 13 lutego 2004 r., II CK 438/02, OSP 2006, z. 5, poz. 53, z dnia 3 listopada 2010 r., V CSK 142/10, niepubl. i z dnia 22 stycznia 2014 r., III CSK 55/13, niepubl.). Tym niemniej prostemu odwołaniu do tej sankcji stoi na przeszkodzie przyjmowana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej reguła, że konsument świadomy niedozwolonego charakteru postanowienia może sprzeciwić się odmowie jego zastosowania, udzielając wolnej zgody na to postanowienie, co może nastąpić zarówno przed sądem, po udzieleniu konsumentowi wyczerpującej informacji o konsekwencjach prawnych, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie niedozwolonego postanowienia, jak i pozasądowo, przez świadomą i wolną zgodę na odnowienie zobowiązania albo zmianę umowy (niedozwolonego postanowienia). W krajowym zaś orzecznictwie i doktrynie zazwyczaj uznaje się, że jedną z cech tzw. nieważności bezwzględnej jest jej definitywny charakter (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2002 r., IV CKN 827/00, z dnia 13 lutego 2004 r., II CK 438/02, z dnia 19 października 2007 r., I CSK 259/07, niepubl. i z dnia 24 kwietnia 2013 r., IV CSK 600/12, OSNC-ZD 2014, z. B, poz. 26). Ponadto przyznanie konsumentowi kompetencji do jednostronnego, sanującego wyrażenia zgody na klauzulę abuzywną, nie pozwala przyjąć, że na nieskuteczność tej klauzuli może się w równej mierze powołać każda ze stron umowy – podobnie jak każda osoba trzecia, mająca w tym interes prawny – a tak tradycyjnie charakteryzuje się nieważność (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2002 r., IV CKN 827/00 i z dnia 13 lutego 2004 r., II CK 438/02). Możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia następczym, jednostronnym wyrażeniem zgody na związanie tym postanowieniem, będącej niejako substytutem pierwotnego braku rzeczywistej zgody na to postanowienie (indywidualnych negocjacji), przywodzi natomiast na myśl tzw. sankcję bezskuteczność zawieszonej, która – odnoszona do umowy jako takiej – polega na tym, że dotknięta nią umowa (tzw. czynność kulejąca albo niezupełna) nie wywołuje zamierzonych skutków (z mocy samego prawa, od początku, co sąd powinien uwzględnić z urzędu), w szczególności nie rodzi obowiązku spełnienia uzgodnionych świadczeń, lecz, w odróżnieniu od umowy nieważnej, może skutki te następczo wywołać z mocą wsteczną w razie złożenia sanującego oświadczenia woli (jednej ze stron albo osoby trzeciej), a w razie odmowy jego złożenia albo upływu czasu na jego złożenie – staje się definitywnie bezskuteczna, czyli nieważna (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 1981 r., III CZP 1/81, OSNCP 1981, nr 8, poz. 145, z dnia 12 października 2001 r., III CZP 55/01, OSNC 2002 nr 7-8, poz. 87 i z dnia 26 marca 2002 r., III CZP 15/02, OSNC 2003, nr 1, poz. 6 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1995 r., I CRN 48/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 147, z dnia 13 czerwca 1997 r., I CKN 188/97, niepubl., z dnia 13 maja 1998 r., III CKN 482/97, niepubl., z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 530/06, niepubl., z dnia 13 kwietnia 2007 r., III CSK 416/06, niepubl., z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 95/10, niepubl. i z dnia 12 października 2018 r., V CSK 469/17, niepubl.). Bezskuteczność zawieszona różni się od nieważności także tym, że oświadczenia woli stron zachowują w okresie zawieszenia swą moc prawną, tj. mogą być podstawą powstania skutków prawnych w przyszłości, a przynajmniej jedna ze stron, które złożyły swe oświadczenia woli, traci możliwość samodzielnego decydowania o tym, czy skutki te powstaną, nie może swobodnie odwołać swego oświadczenia woli i w tym sensie, pozostając w stanie niepewności, jest nim „związana” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2018 r., V CSK 469/17).

 

W piśmiennictwie obok koncepcji sankcji bezskuteczności zawieszonej (R. Trzaskowski, Skutki sprzeczności umów, rozdz. 5, pkt B, ppkt 4, lit. A; M. Bednarek, w: System PrPryw, t. 5, 2013, s. 771–772; W. Popiołek, w: Pietrzykowski, Komentarz KC, t. I, 2018, art. 385(1)) pojawia się również koncepcja nieważności (M. Skory, Klauzule abuzywne, rozdz. 2, pkt 3) bądź nieważności względnej (wyr. SA w Warszawie z 18.11.2013 r., VI ACa 699/13).

 

Sankcja niezwiązania klauzulą abuzywną. Jednakże najbardziej przekonywające stanowisko przedstawił J. Pisuliński (J. Pisuliński, Sankcja zamieszczenia w umowie niedozwolonego postanowienia w świetle dyrektywy 93/13/EWG i orzecznictwa TSUE, s. 91-108, w: [red.] M. Romanowski, Życie umowy konsumenckiej po uznaniu jej postanowienia za nieuczciwe na tle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE, wyd. C. H. Beck, Warszawa, 2017), argumentując, że mamy do czynienia z nową, dotąd niewyróżnianą formą wadliwości czynności prawnych, stanowiącą specyficzną sankcję prawa konsumenckiego. Dokonał on w pierwszej kolejności wykładni historycznej, wskazując, że: Dopiero w drugiej wersji poprawionego projektu dyrektywy 93/13/EWG w zmienionym art. 6 ust. 1 projektu pojawiło się sformułowanie o niezwiązaniu konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym [„unfair terms (…) shall (…) not bind the consumer”] zamiast wcześniejszego zwrotu, że postanowienie takie jest nieważne [„unfair terms (…) shall be void”]. Oznacza to świadomą decyzję prawodawcy co do użycia sformułowania „niezwiązania konsumenta” (a więc jednej tylko strony stosunku prawnego) zamiast „nieważne”, które miałoby charakter obiektywny.

 

Ponadto nie można pominąć istotnych różnic pomiędzy „klasyczną” sankcją bezskuteczności (np. w art. 18 par. 3 k.c. lub art. 63 k.c.) a sankcją z art. 385(1) k.c. W pierwszym przypadku dotyczy ona czynności prawnych kulejących (negotium claudicans), które dla swej skuteczności i ważności wymagają potwierdzenia, zgody przez osobę uprawnioną. Natomiast na gruncie art. 385(1) k.c. nie chodzi o potwierdzenie skutków dokonanej czynności prawnej, ale o oświadczenie woli wyłączające zastosowanie sankcji niezwiązania klauzulą niedozwoloną.

 

W dodatku nie chodzi o oświadczenie woli, które „automatycznie” dotyka całej czynności prawnej (tak jak w przypadku zgody na czynność prawną kulejącą), ale jedynie konkretnych postanowień niedozwolonych. Na gruncie sankcji niezwiązania klauzulą abuzywną strony są związane umową w pozostałym zakresie (art. 385(1) par. 2 k.c. in fine), co stanowi implementację art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG (umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków).

 

Sankcja bezskuteczności zawieszonej oraz sankcja niezwiązania klauzulą abuzywną to dwie różne interpretacje tego samego mechanizmu ochrony konsumenta. Obie odnoszą się do sytuacji, w której niedozwolone postanowienie umowne nie wywołuje skutków prawnych wobec konsumenta, ale mogą być różnie ujmowane w doktrynie i orzecznictwie. Bez względu na nazewnictwo, istota tych sankcji pozostaje taka sama: konsument zyskuje narzędzie do eliminacji nieuczciwych zapisów, zachowując jednocześnie możliwość kontynuowania umowy w pozostałym zakresie. Przyszłe orzecznictwo i rozwój doktryny będą zapewne zmierzać do dalszego precyzowania tych pojęć, w celu wypracowania spójnych standardów stosowania tego rodzaju ochrony w prawie konsumenckim.